Śmiercionośna broń autonomiczna: w Genewie Stolica Apostolska domaga się moratorium i wiążących ram prawnych
W dokumencie roboczym przekazanym na 7. Konferencji Przeglądowej Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych Stolica Apostolska domaga się, aby decyzje o życiu i śmierci pozostały w rękach człowieka. Nawiązuje przy tym do sformułowań encykliki Magnifica humanitas.

Stolica Apostolska przekazała dokument roboczy dotyczący śmiercionośnych autonomicznych systemów uzbrojenia (LAWS) na siódmej Konferencji Przeglądowej Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych (CCW), obradującej w Genewie w dniach 16–20 listopada 2026 roku. Domaga się w nim moratorium na rozwój i użycie tej broni, wiążących ram prawnych na poziomie międzynarodowym oraz wyraźnego zakazu systemów, które obierają za cel istoty ludzkie. Vatican News, które przedstawiło dokument 20 listopada, streściło go formułą zainspirowaną pierwszą encykliką Leona XIV: «Żaden algorytm nie może sprawić, by wojna stała się moralnie dopuszczalna».
Maszyna oblicza, lecz nie osądza
Tekst przypomina, że LAWS są przedmiotem prac w ramach CCW od ponad dziesięciu lat. Opiera się on na sprawozdaniu końcowym Grupy Ekspertów Rządowych, przyjętym 4 września, jako dowodzie szerokiej zbieżności poglądów. Zdaniem Stolicy Apostolskiej nadszedł czas, by przekuć ten konsensus w konkretne ramy.
Główny argument ma charakter moralny. Maszyna potrafi jedynie obliczać, podczas gdy osąd moralny zakłada sumienie i uznanie drugiego człowieka za osobę. Decyzji śmiercionośnych lub nieodwracalnych nie wolno więc powierzać systemom sztucznym. Według Stolicy Apostolskiej przestrzeganie międzynarodowego prawa humanitarnego jest konieczne, lecz niewystarczające. Dokument przywołuje klauzulę Martensa i podkreśla, że pojęcia takie jak proporcjonalność wymagają osądu człowieka.
Tekst wymienia także zagrożenia związane z nieprzewidywalnością: systemy samouczące się, błędy w programowaniu, stronnicze dane, cyberataki, nieprzewidziane interakcje między algorytmami przeciwnych stron, mogące prowadzić do szybkiej i niekontrolowanej eskalacji. Domaga się skutecznej kontroli ze strony człowieka, z której można się rozliczyć i której szybkość nie może omijać. Odpowiedzialność musi spoczywać na osobach, które projektują, zatwierdzają i stosują te systemy, a nie na maszynie.
Stolica Apostolska podejmuje wreszcie propozycję złożoną w 2021 roku podczas szóstej Konferencji przeglądowej: utworzenie Międzynarodowej Organizacji ds. Sztucznej Inteligencji. Już wówczas jej delegacja domagała się moratorium na rozwój i użycie SABR na czas negocjacji. Dokument przyznaje ponadto, że sztuczna inteligencja może służyć ochronie ludności cywilnej, wczesnemu ostrzeganiu oraz weryfikacji przestrzegania porozumień o kontroli zbrojeń.
Dyplomacja państwa-strony
W Organizacji Narodów Zjednoczonych Stolica Apostolska ma status stałego państwa-obserwatora niebędącego członkiem. Nie głosuje w Zgromadzeniu Ogólnym, ale uczestniczy w jego pracach oraz w pracach agend. W przypadku CCW jej pozycja jest inna: przystąpiła w 1997 roku do Konwencji i jej czterech pierwszych protokołów, a następnie w 2005 roku do protokołu V o wybuchowych pozostałościach wojennych. Zasiada więc w Genewie jako jedna z Wysokich Układających się Stron, których jest 128 według ONZ Info.
Tekst Stolicy Apostolskiej pojawia się w kontekście nacisków wielostronnych. Na otwarciu konferencji, 16 listopada, sekretarz generalny ONZ António Guterres wezwał delegatów do zmierzania ku instrumentowi prawnie wiążącemu zawierającemu „jasne zakazy i ograniczenia”. ONZ Info zauważyło jednak, że nie ma jeszcze żadnego porozumienia co do charakteru ewentualnego nowego instrumentu ani co do jego harmonogramu.
W nawiązaniu do Magnifica humanitas
Dokument wpisuje się w linię encykliki Magnifica humanitas „o ochronie osoby ludzkiej w erze sztucznej inteligencji”, datowanej na 15 maja 2026 roku. W punkcie 197 zauważono, że autonomia broni sprawia, iż wojna staje się „bardziej »dostępna« i mniej poddana ludzkiej kontroli”. Punkt 198 stwierdza: „Nie istnieje żaden algorytm zdolny uczynić wojnę moralnie dopuszczalną”. Punkt 199 dodaje, że „decyzje nieodwracalne nie mogą mieć za najwyższe kryteria szybkości i skuteczności”, i proponuje trzy kryteria rozeznania: odpowiedzialność, czas pozostawiony ludzkiemu osądowi oraz ochronę ludności cywilnej. Punkt 200 wyciąga stąd wniosek: „decyzji o użyciu śmiercionośnej siły nie można powierzać procesom nieprzejrzystym ani zautomatyzowanym”.
W Sofii, 17 listopada, dzień po otwarciu konferencji, kardynał Michael Czerny, prefekt emeryt Dykasterii ds. Służby Integralnemu Rozwojowi Człowieka, przedstawił encyklikę pod kątem wojny i pokoju podczas spotkania zorganizowanego przez Bułgarską Akademię Nauk i nuncjaturę apostolską. Podkreślił, że potrzebny jest łańcuch odpowiedzialności „możliwy do zidentyfikowania i zweryfikowania” oraz że decyzje o użyciu śmiercionośnej siły muszą pozostać w rękach ludzi, wśród zidentyfikowanych decydentów.
Źródła
- Saint-Siège: «Aucun algorithme ne peut rendre la guerre moralement acceptable» · Vatican News
- Holy See: 'No algorithm can make war morally acceptable' · Vatican News
- Lettre encyclique Magnifica Humanitas du Saint-Père Léon XIV sur la protection de la personne humaine à l'ère de l'intelligence artificielle · Saint-Siège (vatican.va)
- Cardinal Czerny urges human accountability for AI in warfare · Vatican News
- Guterres calls for a legally binding instrument for 'killer robots' · ONU Info (UN News)
- Adhesion of the Holy See to the Protocol on Explosive Remnants of War (ERW) · Saint-Siège (vatican.va)